Bajeczny świat Tatr

Z dziejów recepcji…
Bajeczny świat Tatr…
Janosik w legendzie…
Janosik w pieśni…
Zbójnicy…
Pieśni zbójeckie…
Pojęcia religijne dawnych Górali…
Skarby w Tatrach…

Wiek cały musiał minąć, by po ponad stu latach od pierwszego wydania ukazało się po raz kolejny dzieło Kazimierza Tetmajera Bajeczny świat Tatr w kształcie inspirowanym ową pierwszą edycją. Bajeczny świat Tatr to niesłusznie zapomniana księga autorstwa Kazimierza Tetmajera, przyćmiona późniejszym wielkim dziełem Na skalnym Podhalu. Pierwsze wydanie miało miejsce w Warszawie 1906 roku nakładem Towarzystwa. Akc. S. Orgelbranda Synów i od czasów ostatniego wydania z 1928 dla Biblioteki Groszowej w Warszawie książka nie doczekała się nowszej edycji. Tekst Tetmajera, pełen barwnych opowieści i bajań o legendarnych stworach, o Janosiku i zbójnikach, a także fragmentów przyśpiewek i poezji gwarowej oraz tekstów przybliżających charakterystyczne cechy tożsamości i kultury górali, czy nawet cytatów z dzieł zawierających wskazówki i zaklęcia dla poszukiwaczy skarbów, jest bardzo ciekawą, piękną pozycją, wartą przypomnienia, przybliżającą czytelnikowi świat górali z czasów legendarnych, które już za życia autora były zamierzchłe, ale też tych górali bliższych Tetmajerowi, a więc do pewnego stopnia i nam współczesnym.

Warto w tym miejscu przypomnieć słowa redaktora „Kuriera Litewskiego”, gdzie w numerze 257 z 1906 roku, pisząc o odczycie Tetmajera w Wilnie, tak opisuje jego nowe dzieło:
Więc ukazał nam na sam przód to tło wspaniałe, na które miał rzucać wkrótce barwne obrazy… Ukazał nam to tło gór i skał, zasnutych siną mgłą poranną, z którą promienie słońca walcząc, zalewają powodzią blasków, wichy i regle, zaglądając w koleby zaciszne i budząc ze snu smreki-olbrzymy; strząsają one rosę ze swych igieł i szumią baśnie stare. Więc ukazał nam te gromady skaliste, owinięte cieniem nocy; pod niebem usianym gwiazdami złotymi, zdają się one grodem, zamczyskiem zaczarowanym o tysiącu baszt i wieżyc poszarpanych, wyszczerbionych przez czas. I na tym grodzie starożytnym, śniącym sny czarowne legł rycerz, stary Giewont i patrzy wzrokiem kamiennym w niebo wyiskrzone… Zrywa się wicher halny. Wśród kłębów chmur czarnych rzuca na turnie wstęgi ogniste piorunów. I stają w ogniu, olbrzymy kamienne, a zmącone tafle stawów i jezior odzwierciedlają ich kształty potworne i groźne…

Na tym tle rozwinął poeta przed nami fantastyczny obraz poezji ludowej z jej dziwożonami wieszczycami, odmieńcami. Przeniósł nas do tego świata mitologicznego Tatr, tak kuszącego swą, bogatą fantazją i czarownym urokiem… Przewijały się przed słuchaczami widziadła, porywające dzieci nowo narodzone i podrzucające na ich miejsce okropne potwory, płynęły całe korowody dobrych i złych duchów wirchów tatrzańskich. Stawały przed naszymi oczami postacie zbójników, z ich odrębną, a pełną oryginalności pociągającej etyką.

Dzieło Bajeczny świat Tatr składa się z następujących części: „Bajeczny świat Tatr”, gdzie autor wprowadza czytelnika w niezwykły świat górali, przytaczając mnóstwo fascynujących legend i opowieści. W kolejnych trzech częściach „Janosik”, „Zbójnicy”, „Pieśni zbójeckie” autor skupia się na legendarnej osobie Janosika, zbójnikach i fenomenie zbójowania, przytaczając wiele, czasem mrożących krew w żyłach opowiadań, a także przyśpiewek i pieśni z terenu Podhala, Słowacji i Spisza. W kolejnych dwóch rozdziałach zapoznamy się z „Pojęciami religijnymi dawnych Górali” oraz przeczytamy o „Skarbach zaklętych”. Książka Tetmajera jest rodzajem zbioru gawęd, przybliżających tę cząstkę życia górali, w której oprócz surowej codzienności, wypełnionej ciężką pracą, istnieje druga strona, pełna barwnych legend, podań i baśni, a tematy poruszone w książce podane są w typowy dla Tetmajera obrazowy, poetycki i wciągający czytelnika sposób.
Współczesne wydanie, które trzymają Państwo w ręku, nawiązuje w sposób twórczy do pierwszego wydania, podążając za inspiracją Stanisława Sawiczewskiego z wykorzystaniem jego rysunków w nim zawartych, ale dodając również barwne i pełne życia ilustracje, będące reprodukcjami dzieł współczesnych artystów zakopiańskich, tworzonych w technice ściśle związanej z regionem Podtatrza, czyli malarstwem na szkle. Nadają one całości świeży rys i pobudzają wyobraźnię, malując bajeczne postaci wspominane w książce, a także sceny związane z postaciami zbójników, a szczególnie Janosika. Zastosowana w treści głównej antykwa Półtawskiego (zaprojektowana przez Adama Półtawskiego [1881–1952] kilka lat po pierwszej edycji Bajecznego świata Tatr), będąca jednym z bardziej rozpoznawalnych w Polsce krojów pisma, nazywana „polskim krojem narodowym”, harmonizuje z tekstami Tetmajera, nawiązując do czasów, kiedy powstały. Font o nazwie Secesja, użyty do tytułów, jest twórczą adaptacją stylu Młodej Polski, zaprojektowaną przez typografa Brendana Cieckę i bazuje na czcionce nieznanego autorstwa zastosowanej na plakacie z 1908 roku.
Zatem oddajemy do rąk Czytelników pierwszy po latach, zbiór „mitologii tatrzańskiej” Tetmajera w wysmakowanym opracowaniu graficznym i starannej redakcji językowej, opracowanej według współczesnych zasad pisowni języka polskiego, a także według zasad pisowni gwary ujętych w Ilustrowanym Leksykonie Gwary i Kultury Podhalańskiej Józefa Kąsia (2015–2019), który dla znawców gwary i kultury podhalańskiej stał się podstawowym punktem odniesienia. Serdecznie dziękujemy Zofii Stojakowskiej-Staichowej za pomoc przy korekcie niektórych wyrazów gwarowych. Również bardzo serdecznie dziękujemy Centrum Kultury Rodzimej w Willi Czerwony Dwór, jednostce Zakopiańskiego Centrum Kultury, za udostępnienie obrazków malarstwa na szkle autorstwa artystów zakopiańskich, a jego szefowej Małgorzacie Wnuk za owocną współpracę przy ich wyborze.

Życzymy fascynującej lektury!
Rafał Monita – wydawnictwo astraia